5.1. Πρωτογενείς παράγοντες νοημοσύνης
Οι πρωτογενείς παράγοντες της νοημοσύνης είναι οι εξής:
α) γλωσσική ικανότητα,
β) γλωσσική ευχέρεια,
γ) αριθμητική ικανότητα,
δ) αντίληψη του χώρου,
ε) ταχύτητα αντίληψης,
στ) συλλογιστική ικανότητα,
ζ) μηχανική μνήμη.
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Η νοημοσύνη ορίζεται σήμερα ως η γενική ικανότητα προσαρμοστικής σκέψης, που περιλαμβάνει κατανόηση, μάθηση, συλλογισμό, επίλυση προβλημάτων και χρήση γνώσης. Η σύγχρονη ψυχομετρία δεν μιλά για μία νοημοσύνη, αλλά για πολλαπλές γνωστικές ικανότητες που οργανώνονται ιεραρχικά.
Α. Πρωτογενείς νοητικές ικανότητες (Louis Thurstone)
Οι 7 κλασικοί παράγοντες είναι:
- Γλωσσική κατανόηση (Verbal Comprehension): κατανόηση λέξεων, εννοιών, σημασιών
- Γλωσσική ευχέρεια (Word Fluency): ταχύτητα παραγωγής λέξεων
- Αριθμητική ικανότητα (Number Facility): αριθμητικές πράξεις, ποσοτική σκέψη
- Χωρική ικανότητα (Spatial Visualization): νοητική περιστροφή, αντίληψη χώρου
- Ταχύτητα αντίληψης (Perceptual Speed): γρήγορη αναγνώριση ομοιοτήτων/διαφορών
- Επαγωγική συλλογιστική (Inductive Reasoning): αναγνώριση μοτίβων, κανόνων
- Μηχανική μνήμη (Rote Memory): απομνημόνευση πληροφοριών
Β. Σύγχρονη ιεραρχική θεωρία (CHC Model)
Σήμερα οι γνωστικές ικανότητες οργανώνονται σε τρία επίπεδα:
- g (γενική νοημοσύνη)
- ευρείες ικανότητες (π.χ. ρευστή νοημοσύνη, κρυσταλλωμένη νοημοσύνη, ταχύτητα επεξεργασίας)
- εξειδικευμένες ικανότητες (όπως οι 7 του Thurstone)
Αυτό το μοντέλο χρησιμοποιείται στα σύγχρονα IQ tests (WISC‑V, WAIS‑IV).
5.2. Στάδια νοημοσύνης
Η νοημοσύνη εξελίσσεται με βάση τα εξής χρονολογικά στάδια:
β) περίοδος της προεννοιολογικής σκέψης (από το 2ο έως το 4ο έτος),
γ) περίοδος της διαισθητικής σκέψης (από το 4ο έως το 7ο έτος),
δ) περίοδος των συγκεκριμένων συλλογισμών (από το 7ο έως το 11ο έτος),
ε) περίοδος των αφαιρετικών συλλογισμών (από το 11ο έτος και μετά).
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Τα στάδια αυτά είναι τα κλασικά στάδια του Piaget. Παραμένουν σημαντικά, αλλά σήμερα θεωρούνται περιγραφικά, όχι απόλυτα.
Τα 5 στάδια της γνωστικής ανάπτυξης:
- Αισθησιοκινητικό στάδιο (0–2 έτη): ανάπτυξη μνήμης, μίμησης, μονιμότητας αντικειμένου.
- Προεννοιολογική σκέψη (2–4 έτη): συμβολικό παιχνίδι, γλώσσα, εγωκεντρική σκέψη.
- Διαισθητική σκέψη (4–7 έτη): ανάπτυξη κατηγοριών, αλλά χωρίς λογικές πράξεις.
- Συγκεκριμένες λογικές πράξεις (7–11 έτη): λογική σκέψη για συγκεκριμένα αντικείμενα, διατήρηση ποσότητας.
- Τυπικές/αφαιρετικές λογικές πράξεις (11+ έτη): αφηρημένη σκέψη, υποθέσεις, συστηματικός συλλογισμός.
Η έρευνα, επιπλέον, δείχνει ότι:
- η ανάπτυξη δεν είναι τόσο σταδιακή όσο πίστευε ο Piaget,
- υπάρχουν μεγάλες ατομικές διαφορές,
- η εκπαίδευση και το περιβάλλον επηρεάζουν έντονα την πορεία.
5.3. Δείκτες νοημοσύνης
Η νοημοσύνη γίνεται αντικείμενο μέτρησης με βάση 2 ψυχομετρικούς δείκτες:
α) νοητική ηλικία και
β) νοητικό πηλίκο (το κλάσμα της νοητικής ηλικίας προς την χρονολογική ηλικία πολλαπλασιασμένο επί 100).
Ο μέσος όρος του νοητικού πηλίκου είναι 100 στον γενικό πληθυσμό, ενώ η τυπική απόκλιση είναι 15.
Η μορφή κατανομής της νοημοσύνης στον γενικό πληθυσμό είναι συμμετρική και είναι ποσοτικά η εξής:
Α. ευφυείς: από 116 και άνω (16% του πληθυσμού), με την εξής διάκριση:
1) μεγαλοφυείς: από 146 και άνω (0,13%, δηλ. 1 στους 1.000),
2) εξαιρετικώς ευφυείς: από 131 έως 145 (2%),
3) απλώς ευφυείς: από 116 έως 130 (14%),
Β. μέσα - φυσιολογικά άτομα: από 115 έως 86 (68%, δηλ. τα 2/3 του πληθυσμού),
Γ. νοητικώς υστερούντα άτομα: από 85 και κάτω (16%), με την εξής διάκριση:
1) οριακώς υστερούντες: από 70 έως 85 (14%),
2) νοητικώς καθυστερημένοι: από 69 και κάτω (3%).
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Η μέτρηση της νοημοσύνης γίνεται με τυποποιημένα ψυχομετρικά τεστ. Οι δύο κλασικοί δείκτες που αναφέρονται έχουν εξελιχθεί.
Νοητική ηλικία
Ιστορικός δείκτης (Binet), δεν χρησιμοποιείται πλέον στα σύγχρονα τεστ.
Νοητικό πηλίκο (IQ)
Σήμερα το IQ υπολογίζεται με καμπύλη Gauss, όχι με τον τύπο «νοητική ηλικία / χρονολογική ηλικία».
- Μέσος όρος: 100
- Τυπική απόκλιση: 15
- Κατανομή: 68% του πληθυσμού βρίσκεται μεταξύ 85–115
Σύγχρονη ταξινόμηση IQ (Wechsler)
- Πολύ υψηλή νοημοσύνη: 130+
- Υψηλή: 120–129
- Ανώτερη του μέσου: 110–119
- Μέση: 90–109
- Κάτω του μέσου: 80–89
- Οριακή: 70–79
- Νοητική αναπηρία: <70
Η νοητική αναπηρία δεν διαγιγνώσκεται μόνο από το IQ, αλλά και από:
- προσαρμοστική λειτουργικότητα
- κοινωνικές δεξιότητες
- πρακτικές δεξιότητες
Τι γνωρίζουμε σήμερα για τη νοημοσύνη:
- Η νοημοσύνη έχει ισχυρή γενετική συνιστώσα, αλλά επηρεάζεται έντονα από το περιβάλλον.
- Δεν είναι στατική, αλλά μπορεί να βελτιωθεί μέσω εκπαίδευσης, διατροφής, γνωστικής άσκησης.
- Υπάρχουν και άλλες μορφές νοημοσύνης (π.χ. συναισθηματική, κοινωνική), αλλά δεν έχουν την ίδια ψυχομετρική ισχύ με το IQ.
- Η νοημοσύνη προβλέπει ισχυρά την ακαδημαϊκή και επαγγελματική επιτυχία, αλλά όχι την ευτυχία ή την ηθική συμπεριφορά.
