4.1. Οι πρωτογενείς παράγοντες της προσωπικότητας
Ο Αμερικανός ψυχολόγος Κάτελλ διακρίνει 16 πρωτογενείς παράγοντες της προσωπικότητας, δηλ. τις βασικές διαστάσεις που είναι κοινές σε όλα τα άτομα, οι οποίες είναι οι εξής:
α) Κυκλοθυμία – Σχιζοθυμία
β) Γενική ευφυΐα – Χαμηλή νοημοσύνη
γ) Συναισθηματική σταθερότητα, ισχυρό Εγώ – Συναισθηματική αστάθεια
δ) Κυριαρχία, επιβολή – Υποταγή
ε) Αυθορμησία – Περίσκεψη
στ) Ισχυρός χαρακτήρας, ισχυρό Υπερεγώ – Απουσία εσωτερικού ελέγχου
ζ) Τυχοδιωκτισμός – Ατολμία, επιφυλακτικότητα
η) Συναισθηματική υπερευαισθησία – Ψυχρότητα
θ) Ιδιογνωμοσύνη – Ψυχική άνεση
ι) Αυτισμός, αδιαφορία για πρακτικά θέματα – Κοινωνικότητα
ια) Αγχίνοια – Αφέλεια
ιβ) Τάση για ενοχή, αγχώδης ανασφάλεια – Αυτοπεποίθηση, σιγουριά
ιγ) Ριζοσπαστικότητα – Συντηρητισμός
ιδ) Αυτάρκεια – Εξάρτηση
ιε) Κοινωνική υπερευαισθησία – Κοινωνική αδιαφορία
ιστ) Υπερένταση – Ψυχική ηρεμία
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Η τυπολογία των Cattell, Guilford και Eysenck είναι ιστορικά σημαντική, αλλά χρειάζεται πλέον προσεκτική παρουσίαση, ώστε να συνδεθεί με τη σύγχρονη επιστήμη της προσωπικότητας, αλλά και να εντάσσεται στο σημερινό πλαίσιο (μοντέλο Big Five, ιεραρχικά μοντέλα, παραγοντική ανάλυση).
Ο Cattell ανέπτυξε το μοντέλο 16PF (Sixteen Personality Factors), ένα από τα πρώτα μεγάλα παραγοντικά μοντέλα. Πολλά από τα ζεύγη που αναφέρονται στο αρχικό κείμενο είναι σωστά ως ιστορική περιγραφή, αλλά χρειάζονται επικαιροποίηση και αποφυγή παρωχημένων όρων.
Οι 16 παράγοντες (επικαιροποιημένη μορφή):
- Θερμότητα (Warmth): από ψυχρότητα έως κοινωνική ζεστασιά
- Συλλογιστική (Reasoning): αντί για «ευφυΐα–χαμηλή νοημοσύνη»
- Συναισθηματική σταθερότητα (Emotional Stability): από ευθραυστότητα έως ανθεκτικότητα
- Κυριαρχία (Dominance): από υποχωρητικότητα έως επιβολή
- Ζωτικότητα (Liveliness): από σοβαρότητα έως αυθορμητισμό
- Κανόνες–Συνείδηση (Rule-Consciousness): από ανεξαρτησία έως τήρηση κανόνων
- Κοινωνική τόλμη (Social Boldness): από επιφυλακτικότητα έως εξωστρέφεια
- Ευαισθησία (Sensitivity): από πρακτικότητα έως συναισθηματική λεπτότητα
- Εγρήγορση (Vigilance): από εμπιστοσύνη έως καχυποψία
- Αφηρημάδα–Πρακτικότητα (Abstractedness): από πρακτικό προσανατολισμό έως φαντασία
- Ιδιωτικότητα (Privateness): από ανοιχτότητα έως εσωστρέφεια
- Ανησυχία (Apprehension): από αυτοπεποίθηση έως ενοχικότητα
- Αλλαγή–Συντήρηση (Openness to Change): από συντηρητισμό έως ριζοσπαστικότητα
- Αυτάρκεια (Self-Reliance): από ομαδικότητα έως ανεξαρτησία
- Τελειοθηρία (Perfectionism): από χαλαρότητα έως οργάνωση
- Ένταση (Tension): από ηρεμία έως υπερένταση.
Το μοντέλο 16PF αποτέλεσε το θεμέλιο για το μοντέλο Big Five, αλλά σήμερα θεωρείται ότι οι 16 παράγοντες οργανώνονται σε 5 υπερπαράγοντες. Πολλοί από τους παλιούς όρους (π.χ. «αυτισμός», «σχιζοθυμία») δεν χρησιμοποιούνται πλέον.
4.2. Οι διαστάσεις στην δομή της προσωπικότητας
Ο Αμερικανός ψυχολόγος Γκύλφορντ διακρίνει 10 διαστάσεις στην δομή της προσωπικότητας, οι οποίες είναι οι εξής:
α) Ενεργητικότητα – Νωθρότητα (δραστήριος / αποτελεσματικός / ακούραστος / σφριγηλός – αργός / αναβλητικός / αναποτελεσματικός)
β) Κυριαρχία – Υποταγή (αρχηγικός / ρητορικός / πειστικός – υποτακτικός / διστακτικός / αποφεύγει να φαίνεται)
γ) Αρρενωπότητα – Θηλυκότητα (ανδροπρεπής / σκληρός / άφοβος / πείσμων – θηλυπρεπής / ρομαντικός / έμφοβος / συναισθηματικά εκδηλωτικός)
δ) Κοινωνικότητα – Τάση απομόνωσης (με πολλούς φίλους / με επιδίωξη επαφών – με ελάχιστους φίλους / ντροπαλός)
ε) Συναισθηματική σταθερότητα – Κυκλοθυμία (νηφάλιος / αισιόδοξος / ψύχραιμος – με συναισθηματικές μεταπτώσεις / απαισιόδοξος / ονειροπόλος / ανήσυχος / ενοχικός)
στ) Αντικειμενικότητα – Υποκειμενικότητα (αμερόληπτος / ορθολογικός / χοντρόπετσος – υπερευαίσθητος / εγωκεντρικός / καχύποπτος / στερεοτυπικός)
ζ) Στοχαστικότητα – Επιπολαιότητα (διασκεπτικός / νουνεχής / λογικός – χωρίς εμβάθυνση σκέψης / παρορμητικός)
η) Φιλικότητα – Εχθρικότητα (προσηνής / ανεκτικός / ανταποδοτικός – φιλόδικος / αρνητικός / επιθετικός / επικριτικός)
θ) Αυτοσυγκράτηση – Παρορμητικότητα (μετρημένος / προσεκτικός / επιμελής / επίμονος – ανέμελος / ενστικτώδης / θορυβώδης)
ι) Θετικές προσωπικές σχέσεις – Αρνητικές προσωπικές σχέσεις (ανεκτικός / με πίστη στην αξία των κοινωνικών θεσμών – βρίσκει όλο λάθη / επικρίνει τους θεσμούς / καχύποπτος / μοιρολάτρης)
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Ο Guilford πρότεινε 10 διαστάσεις, αλλά το μοντέλο του δεν επικράτησε επιστημονικά. Παρ’ όλα αυτά, πολλές από τις διαστάσεις του αντιστοιχούν σε σύγχρονες έννοιες.
Οι 10 διαστάσεις (επικαιροποιημένη μορφή):
- Ενεργητικότητα: σχετίζεται με την εξωστρέφεια
- Κυριαρχία: σχετίζεται με την διεκδικητικότητα
- Αρρενωπότητα–Θηλυκότητα: σήμερα δεν χρησιμοποιείται ως διάσταση προσωπικότητας
- Κοινωνικότητα: αντιστοιχεί στην εξωστρέφεια
- Συναισθηματική σταθερότητα: αντιστοιχεί στο νευρωτισμό
- Αντικειμενικότητα–Υποκειμενικότητα: σχετίζεται με την ανοιχτότητα και την ευαισθησία
- Στοχαστικότητα–Επιπολαιότητα: σχετίζεται με την ευσυνειδησία
- Φιλικότητα–Εχθρικότητα: αντιστοιχεί στη συνεργατικότητα
- Αυτοσυγκράτηση–Παρορμητικότητα: συνδέεται με την ευσυνειδησία
- Θετικές–Αρνητικές προσωπικές σχέσεις: σχετίζεται με την εμπιστοσύνη και τη συνεργατικότητα.
Η διάσταση «αρρενωπότητα–θηλυκότητα» πλέον έχει εγκαταλειφθεί ως μη επιστημονική. Οι υπόλοιπες διαστάσεις έχουν ενσωματωθεί σε σύγχρονα μοντέλα, όπως το Big Five και το HEXACO.
4.3. Ιεραρχική οργάνωση της προσωπικότητας
Ο Άγγλος ψυχολόγος Έυσενκ διακρίνει 4 επίπεδα στην δομή της προσωπικότητας, τα οποία είναι τα εξής:
α) τους 3 γενικούς τύπους προσωπικότητας:
i) εξωστρεφής – εσωστρεφής,
ii) νευρωσικός – μη νευρωσικός,
iii) ψυχωσικός – μη ψυχωσικός,
β) Κάθε τύπος προσωπικότητας περιέχει μερικά σύνδρομα συμπεριφοράς,
γ) Κάθε σύνδρομο περιέχει μερικές καθ’ έξιν αντιδράσεις,
δ) Κάθε αντίδραση περιλαμβάνει μερικές εξειδικευμένες αντιδράσεις.
Η ιεραρχική περιγραφή της προσωπικότητας απεικονίζεται παραστατικά στον ακόλουθο πίνακα:
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Ο Eysenck πρότεινε ένα από τα πρώτα βιολογικά μοντέλα προσωπικότητας, με τρεις υπερδιαστάσεις:
- Εξωστρέφεια (Extraversion)
- Νευρωτισμός (Neuroticism)
- Ψυχωτισμός (Psychoticism). Η διάσταση ψυχωτισμός δεν σχετίζεται με τις ψυχώσεις. Σήμερα θεωρείται ότι αντιστοιχεί σε:
- χαμηλή συνεργατικότητα
- χαμηλή ευσυνειδησία
- αυξημένη παρορμητικότητα.
Γενικότερα, το μοντέλο του Eysenck είναι ιεραρχικό μοντέλο με:
- Υπερδιαστάσεις
- Σύνδρομα συμπεριφοράς
- Συνήθεις αντιδράσεις
- Εξειδικευμένες αντιδράσεις.
Σχέση με σύγχρονα μοντέλα:
Το μοντέλο του Eysenck αποτέλεσε θεμέλιο για το μοντέλο Big Five, όπου:
- η εξωστρέφεια και ο νευρωτισμός διατηρήθηκαν,
- ο ψυχωτισμός αντικαταστάθηκε από δύο διαστάσεις: συνεργατικότητα και ευσυνειδησία.
Πώς συνδέονται όλα αυτά με τη σύγχρονη επιστήμη.
Σήμερα η προσωπικότητα περιγράφεται κυρίως με τα μοντέλα:
1. Big Five (OCEAN) με τις εξής διαστάσεις:
- Εξωστρέφεια
- Συνεργατικότητα
- Ευσυνειδησία
- Νευρωτισμός
- Δεκτικότητα στην εμπειρία.
2. HEXACO, το οποίο προσθέτει την κρίσιμη διάσταση:
- Honesty–Humility (είναι σημαντική για την ηθική συμπεριφορά)
3. Hierarchical Personality Models, στο οποίο η προσωπικότητα οργανώνεται σε:
- υπερπαράγοντες
- βασικές διαστάσεις
- όψεις
- χαρακτηριστικά
- συνήθειες
- συμπεριφορές.
