2.1. Τα δομικά στοιχεία της προσωπικότητας
α) το id (εκείνο): ασυνείδητο μέρος – ένστικτα, πρωτόγονες ορμές, απωθημένες επιθυμίες. Το πρωτογενές, ασυνείδητο κομμάτι της ψυχής. Περιλαμβάνει ένστικτα, ορμές, επιθυμίες και παρορμήσεις που ζητούν άμεση ικανοποίηση. Λειτουργεί με βάση την «αρχή της ηδονής».
β) ego (εγώ): συνειδητό μέρος, πραγματικός εαυτός. Το οργανωμένο, ρεαλιστικό μέρος της προσωπικότητας. Διαχειρίζεται τις απαιτήσεις του id, τις ηθικές επιταγές του superego και τις απαιτήσεις της πραγματικότητας. Λειτουργεί με βάση την «αρχή της πραγματικότητας».
γ) superego (υπερεγώ): συνείδηση περί του πρακτέου, των ηθικών επιταγών, του κοινωνικά αποδεκτού. Το εσωτερικευμένο σύστημα κανόνων, αξιών και ηθικών επιταγών. Περιλαμβάνει την ηθική συνείδηση και το ιδανικό εγώ. Αναπτύσσεται μέσα από την κοινωνικοποίηση.
Το ψυχαναλυτικό μοντέλο του Φρόυντ παραμένει ιστορικά σημαντικό, αλλά σήμερα θεωρείται θεωρητικό πλαίσιο, όχι επιστημονικό μοντέλο με νευροβιολογική τεκμηρίωση. Παρ’ όλα αυτά, οι έννοιες του id - ego - superego εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται περιγραφικά.
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Το μοντέλο αυτό δεν θεωρείται πλέον νευροβιολογικά ακριβές. Σήμερα η προσωπικότητα περιγράφεται κυρίως με διαστασιακά μοντέλα (π.χ. Big Five: εξωστρέφεια, νευρωτισμός, δεκτικότητα, ευσυνειδησία, συνεργατικότητα). Παρ’ όλα αυτά, το φροϋδικό σχήμα παραμένει χρήσιμο ως μεταφορά για την εσωτερική σύγκρουση και τη δυναμική των κινήτρων.
2.2. Οι μηχανισμοί άμυνας του Εγώ
Σύμφωνα με τον Φρόυντ οι μηχανισμοί άμυνας του Εγώ, δηλ. οι ψυχολογικές διαδικασίες με τις οποίες αρκετές φορές αλλοιώνει κατά κάποιον τρόπο την πραγματικότητα ώστε να αμυνθεί και να μειώσει την ψυχική ένταση που του δημιουργεί μια εσωτερική σύγκρουση με τα άλλα δύο δομικά στοιχεία, είναι οι εξής:
α) Απώθηση: απομάκρυνση από το συνειδητό των παρορμήσεων του id που αντιτίθεται στις επιταγές του ego, τις οποίες εξακοντίζει στο ασυνείδητο,
β) Εκλογίκευση: προσπάθεια εξεύρεσης λογικοφανών δικαιολογιών σε περίπτωση μιας αποτυχίας, απογοήτευσης ή απρεπούς συμπεριφοράς,
γ) Προβολή: παρουσίαση ιδεών και προτύπων σε άλλους ανθρώπους για τα οποία το ίδιο το άτομο έχει άγχος (π.χ. όταν αναφέρεται κάποιος στην ατιμία των ανθρώπων, ίσως επειδή προβάλει έτσι στους άλλους τις δικές του αντικοινωνικές διαθέσεις),
δ) Άρνηση: μη αποδοχή βιωμάτων που δημιουργούν άγχος (π.χ. ένα ορφανό παιδί που πιστεύει ασυνείδητα ότι ο πατέρας του πήγε ταξίδι και θα επιστρέψει κάποτε),
ε) Ταύτιση: πλήρης αποδοχή σκέψεων και τρόπων συμπεριφοράς άλλων ανθρώπων, ώστε το άτομο να συμμετάσχει στις δικές τους επιτυχίες και να αποφύγει την δική του ανεπάρκεια (π.χ. ταύτιση παιδιού με τον γονέα του ιδίου φύλου, μια γυναίκα που φοβάται ότι έχασε την γοητεία της να ταυτίζεται με μια ηρωίδα μυθιστορήματος που πετυχαίνει στην ζωή),
στ) Υπεραναπλήρωση: απόκρυψη των κοινωνικώς απαράδεκτων συναισθημάτων του ατόμου με υιοθέτηση των διαμετρικώς αντιθέτων συναισθημάτων (π.χ. ένα εριστικό άτομο που συγκαλύπτει τα εχθρικά του συναισθήματα μέσα από μια υπερβολική ευγένεια και δουλοπρέπεια),
ζ) Υποκατάσταση: αντικατάσταση κινήτρων που το άτομο αδυνατεί να ικανοποιήσει με κάποια άλλα κίνητρα πραγματοποιήσιμα (π.χ. κάποιος που προσπαθεί να γίνει δυναμικός ρήτορας, επειδή δεν μπορεί να γίνει σπουδαίος αθλητής),
η) Παλινδρόμηση: υιοθέτηση τρόπων συμπεριφοράς που ταιριάζουν σε μικρότερη ηλικία από αυτή στην οποία βρίσκεται το άτομο.
Επιπλέον στην εφηβική ηλικία μπορούν να υπάρξουν και οι εξής περίτεχνοι μηχανισμοί άμυνας:
i) ασκητισμός: με την πλήρη άρνηση των ενστικτωδών τάσεων και επιθυμιών,
ii) διανοουμενισμός: με την αντιμετώπιση αγχογόνων καταστάσεων μέσω πολύπλοκων ιδεοσυλλογιστικών επιχειρημάτων ή λογικών ερμηνειών,
iii) ονειροπόληση: με συχνή καταφυγή και περιπλάνηση στον χώρο της φαντασίας και του ονείρου.
*Σύγχρονη επιστημονική διευκρίνιση:
Οι μηχανισμοί άμυνας είναι ασυνείδητες ψυχολογικές διεργασίες που μειώνουν το άγχος και προστατεύουν την ψυχική συνοχή. Σήμερα θεωρούνται καθολικοί και φυσιολογικοί, όχι απαραίτητα παθολογικοί. Η σύγχρονη ταξινόμηση (Vaillant, DSM‑5) τους χωρίζει σε ώριμους, νευρωτικούς και ανώριμους.
Κύριοι μηχανισμοί άμυνας:
- Απώθηση: ασυνείδητη απομάκρυνση δυσάρεστων σκέψεων ή παρορμήσεων από τη συνείδηση.
- Εκλογίκευση: δημιουργία λογικοφανών εξηγήσεων για συμπεριφορές ή αποτυχίες, ώστε να μειωθεί το άγχος ή η ντροπή.
- Προβολή: απόδοση σε άλλους σκέψεων, συναισθημάτων ή παρορμήσεων που το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει στον εαυτό του.
- Άρνηση: μη αποδοχή μιας οδυνηρής πραγματικότητας ή γεγονότος.
- Ταύτιση: υιοθέτηση χαρακτηριστικών άλλου προσώπου για ενίσχυση της αυτοεκτίμησης ή μείωση άγχους.
- Αντιδραστικός σχηματισμός (υπεραναπλήρωση): έκφραση συναισθημάτων αντίθετων από τα πραγματικά, για να καλυφθούν ανεπίτρεπτες παρορμήσεις.
- Μετατόπιση / Υποκατάσταση: μεταφορά συναισθημάτων ή παρορμήσεων από ένα απειλητικό αντικείμενο σε ένα ασφαλέστερο.
- Παλινδρόμηση: επιστροφή σε πιο παιδικούς τρόπους συμπεριφοράς όταν αυξάνεται το άγχος.
Μηχανισμοί που εμφανίζονται συχνά στην εφηβεία:
- Ασκητισμός: απόλυτη αποχή από επιθυμίες ή παρορμήσεις για έλεγχο του άγχους.
- Διανοουμενισμός (intellectualization): χρήση υπερβολικά λογικών ή αφηρημένων σκέψεων για αποφυγή συναισθηματικής εμπλοκής.
- Ονειροπόληση (fantasy): καταφυγή στη φαντασία για ικανοποίηση επιθυμιών ή αποφόρτιση άγχους.
Σήμερα, επιπλέον, αναγνωρίζονται και άλλοι σημαντικοί μηχανισμοί, όπως:
- Χιούμορ (ώριμος μηχανισμός)
- Αλτρουισμός
- Καταστολή (συνειδητή αναβολή σκέψεων)
- Εξιδανίκευση / Υποτίμηση
- Διαίρεση (splitting)
- Προβολική ταύτιση.
